برنامه شبکه نسیم ترکیبی از طنز سالم و تبلیغ دین ساخته است
به نظر میرسد همین رویکرد و سبک، امروز با شکل و شمایلی تازهتر، دستمایه ساخت برنامهای مانند «بیحاشیه» قرار گرفته است. از همین رو، بخشهایی از صحبتهای محسن قرائتی در این برنامه گنجانده شده تا شیوه بیان و نوع پرداخت او، بهعنوان معیاری برای سازندگان امروزی، مورد توجه قرار گیرد و نشان دهد چگونه میتوان مفاهیم دینی و تربیتی را با زبان طنز، منطق، مثالهای روزمره و بیانی جذاب به مخاطب منتقل کرد.
برنامه بیحاشیه به تهیهکنندگی و کارگردانی سعید مظاهری و اجرای مهدی صبایی، با ترکیبی از طنز، موضوعات اجتماعی و محتوای دینی، چهارشنبه تا جمعه ساعت ۱۹ از شبکه نسیم پخش میشود. این برنامه تلاش دارد مفاهیم دینی و موضوعات اجتماعی را با زبانی صمیمی و در قالبی متفاوت از برنامههای رسمی و گفتوگومحور به مخاطبان ارائه کند؛ برنامهای که طنز را تنها وسیلهای برای خنداندن مخاطب نمیداند، بلکه از آن بهعنوان ابزاری برای نزدیکتر کردن موضوعات جدی به زندگی روزمره مردم بهره میگیرد. بیحاشیه درواقع برنامهای است که نام خود را بهخوبی معنا میکند؛ چراکه از یکسو در طراحی و اجرای شوخیها تلاش دارد وارد حاشیههای معمول و آسیبهای رایج طنز نشود و از سوی دیگر، مفاهیم دینی و تربیتی را بدون پیچیدگی و با بیانی قابلفهم به مخاطب منتقل میکند.
طنز سالم؛ راهی برای انتقال مفاهیم دینی
طنز این برنامه کاملا سالم است، اما این ویژگی به معنای بیاثر یا کمرمق بودن آن نیست. مخاطب در بیحاشیه با خندههایی روبهرو میشود که تنها برای پر کردن زمان برنامه یا ایجاد هیجان زودگذر شکل نگرفتهاند. هدف فقط این نیست که بیننده چند لحظه بخندد و از کنار موضوع عبور کند، بلکه تلاش میشود خنده در کنار انتقال یک مفهوم دینی، اخلاقی یا تربیتی قرار بگیرد. به همین دلیل، مخاطب پس از خندیدن از تماشای برنامه احساس رضایت میکند؛ چراکه در کنار سرگرمی، نکتهای آموخته یا پیامی دریافت کرده است.
در این شیوه، طنز نهتنها از اهمیت موضوعات جدی نمیکاهد، بلکه راهی برای انتقال سادهتر آنها به ذهن مخاطب و پیوند زدنشان با تجربههای روزمره اوست. بینندهای که برای خندیدن پای برنامه نشسته، بهتدریج با موضوع همراه میشود، به حرفها گوش میدهد و در خلال لحظههای سرگرمکننده، با مفاهیم دینی یا اجتماعی آشنا خواهد شد.
یکی از ویژگیهای قابلتوجه بیحاشیه، حضور روحانیونی است که در حوزه تبلیغ دینی فعالیت دارند و در برنامه نیز با زبانی صمیمی، روان و طنزآمیز با مخاطب سخن میگویند. این روحانیون، خودشان را آخوند میخوانند و برای خنداندن مردم چارچوبی مشخص دارند؛ چارچوبی که براساس موازین دینی و اسلامی شکلگرفته است. آنها میدانند برای خنداندن مخاطب چه مرزهایی را در نظر بگیرند و چگونه شوخی کنند تا نه کسی برنجد، نه شخصیت افراد آسیب ببیند و نه طنز به تمسخر و توهین بینجامد.
همین شناخت از مرزهای اخلاقی و دینی باعث میشود شوخیهای آنها در محدودهای سالم باقی بماند و درعینحال، جذابیت و تأثیر خود را از دست ندهد. آنها قرار نیست با هر شیوهای خنده بگیرند و برای رسیدن به این هدف، از خطوط قرمز اخلاقی عبور کنند. اتفاقا جذابیت حضورشان در این است که با تکیه بر دانش دینی، شناخت جامعه و تسلط بر زبان طنز، راهی برای خنداندن مخاطب پیدا میکنند که با چارچوب فکری و اعتقادی برنامه هماهنگ است.
نکته مهم این است حتی مخاطبانی که شاید علاقهای به شنیدن سخنان روحانیون نداشته باشند یا با چنین فضاهایی ارتباط نزدیکی برقرار نکنند، اگر دقایقی پای صحبت این مهمانان بنشینند، بهدلیل شروع متفاوت و جذاب سخنانشان با آنها همراه میشوند. یک روحانی در این برنامه معمولا صحبت خود را بهگونهای آغاز میکند که مخاطب از همان جملههای نخست، موضوع را دنبال کند. او بهجای آنکه از ابتدا وارد نصیحت مستقیم و پندگویی رسمی شود، از یک موقعیت آشنا، یک خاطره، یک رفتار اجتماعی یا یک اتفاق خانوادگی سخن میگوید و سپس از دل همان موضوع، نکته دینی و تربیتی مورد نظرش را مطرح میکند. مخاطبی که برای خندیدن برنامه را تماشا میکند، از شنیدن جملههای خندهدار او احساس رضایت میکند؛ اما برای آن که بتواند به آن جملهها بخندد، ناچار است موضوع را دنبال کند و به حرفهای روحانی گوش بدهد. بهاینترتیب، پیام دینی در دل روایت طنز جای میگیرد و بدون تحمیل مستقیم و سنگین، به مخاطب منتقل میشود.
روحانیون و کمدینها
تسلط روحانیون حاضر در این برنامه بر فن بیان و شیوه پاسخگویی نیز از نکات قابلتوجه است. بیحاشیه تریبونی نیست که روحانی در آن بنشیند و بیآنکه با واکنش دیگران روبهرو شود، پند بدهد یا سخنرانی کند. آنها در یک برنامه طنز حضور دارند و باید خود را با ریتم، قواعد و اقتضائات این قالب هماهنگ کنند. چند کمدین نیز در برنامه حضور دارند که میکروفنشان باز است و مرتب میان صحبتهای روحانیون وارد گفتوگو میشوند.
در چنین شرایطی، روحانی باید بتواند در لحظه واکنش نشان دهد، پاسخ مناسبی پیدا کند و بدون آنکه رشته کلام از دستش خارج شود، مسیر بحث را ادامه دهد. همین رفتوبرگشت میان روحانی و کمدینها، فضای برنامه را زنده و پرتحرک میکند و باعث میشود گفتوگو حالت یک سخنرانی رسمی و یکطرفه نداشته باشد. روحانی باید همزمان چند کار انجام دهد؛ هم موضوع اصلی را پیش ببرد، هم به شوخیهای کمدینها پاسخ بدهد، هم از ظرفیت طنز استفاده کند و هم چارچوب دینی و اخلاقی برنامه را حفظ نماید. این کار به تسلط کلامی، سرعت انتقال، حاضرجوابی و شناخت دقیق از فضای گفتوگو نیاز دارد.
در واقع، حضور روحانیون در بی حاشیه تنها به معنای دعوت از چندچهره روحانی برای بیان پندهای دینی نیست. آنها در ساختار برنامه نقش فعال دارند و در کنار کمدینها قرار میگیرند تا موضوعات مختلف اجتماعی و دینی را از زاویهای طنزآمیز و سرگرمکننده دنبال کنند. این برنامه تلاش میکند میان روحانی و مخاطب فاصله کمتری ایجاد کند و نشان دهد که مفاهیم دینی را میتوان با زبان روزمره و در موقعیتهایی نزدیک به زندگی مردم مطرح کرد. روحانی برنامه قرار نیست در جایگاهی دستنیافتنی و جدا از تجربههای عمومی جامعه قرار بگیرد، بلکه درباره موضوعاتی صحبت میکند که مردم هر روز با آنها مواجه هستند؛ از رفتارهای خانوادگی و اختلاف میان زن و شوهر گرفته تا عادتهای اجتماعی، شیوه گفتوگو، روابط میان افراد و برداشتهای رایج از مسائل دینی. این نزدیکشدن به تجربههای روزمره، کمک میکند مخاطب موضوعات مطرحشده را بهتر درک کند و ارتباط بیشتری با آنها داشته باشد.
ساختار بی حاشیه نیز بهگونهای طراحی شده که میان بخشهای مختلف آن تنوع ایجاد شود و برنامه فقط بر یک نوع اجرا یا یک شیوه بیان تکیه نکند. این برنامه در قالبی ترکیبی تولید میشود و روحانیون فعال در حوزه تبلیغ دینی را در کنار کمدینها قرار میدهد. بخش نخست به استندآپکمدی با حضور سیدمحسن هاشمی، سیدامین زهرایی و محمدمهدی رضایی اختصاص دارد. این کمدینها در اجراهای خود به موضوعات اجتماعی و مسائل روزمره میپردازند و تلاش میکنند با نگاهی طنزآمیز، رفتارها و باورهای رایج جامعه را بررسی کنند. حضور آنها به برنامه ریتم و تحرک بیشتری میدهد و فضای لازم را برای ورود به بخشهای گفتوگومحور فراهم میکند. استندآپکمدی در بی حاشیه صرفاً یک بخش جدا از موضوع اصلی نیست، بلکه در کنار دیگر اجزای برنامه، به شکلگیری فضای کلی آن کمک میکند؛ فضایی که در آن خنده، گفتوگو و طرح موضوعات اجتماعی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
در بخش دوم، مهمانان روحانی درباره موضوعات دینی و اجتماعی با مخاطبان گفتوگو میکنند. این بخش تلاش دارد مفاهیم دینی را از حالت بیان رسمی و مستقیم خارج کند و در قالب گفتوگویی صمیمی و طنزآمیز پیش ببرد. روحانی در این قسمت هم باید به موضوع اصلی مسلط باشد و هم بتواند آن را با زبان قابلفهم برای مخاطب توضیح دهد. اهمیت این بخش در آن است که گفتوگوی دینی را به یک ارتباط زنده تبدیل میکند؛ ارتباطی که در آن کمدینها و مجری نیز حضور دارند و با پرسشها یا واکنشهای خود، مسیر بحث را از حالت یکنواخت خارج میکنند. بخش سوم نیز به گفتوگوی طنز میان مهدی صبایی و بازیگران برنامه درباره باورهای رایج اجتماعی و موضوع هر قسمت اختصاص دارد. اجرای مهدی صبایی در این میان نقش مهمی در حفظ ارتباط میان بخشهای مختلف دارد. او باید بتواند ریتم برنامه را کنترل کند، فضای گفتوگو را پیش ببرد و میان شوخیهای کمدینها و صحبتهای روحانیون ارتباط ایجاد کند.
محسن قرائتی؛ الگویی برای بیان طنزآمیز مفاهیم دینی
یکی دیگر از بخشهای قابلتوجه برنامه، میانبرنامههایی است که از صحبتهای محسن قرائتی استفاده میکند. حجتالاسلام محسن قرائتی سالهاست مفاهیم دینی و اخلاقی را با زبانی ساده، روان، کوتاه و همراه با مثالهای روزمره برای مردم بیان میکند. پندهایی که در بی حاشیه از صحبتهای او پخش میشود نیز با زبان طنز همراه است و به همین دلیل، با فضای کلی برنامه هماهنگی دارد. به نظر میرسد نوع سخنرانی و شیوه بیان آقای قرائتی الگویی برای اینگونه پندهای دینی باشد؛ الگویی که در آن، سخنران بهجای استفاده از عبارتهای سنگین و دور از زبان عمومی، از مثالهای آشنا، روایتهای کوتاه و موقعیتهای قابلدرک استفاده میکند. او مفاهیم تربیتی را بهگونهای مطرح میکند که مخاطب احساس نمیکند با یک سخنرانی طولانی و رسمی روبهروست. همین ویژگی در میانبرنامههای بی حاشیه نیز دیده میشود و به برنامه کمک میکند میان بخشهای مختلف، پیوند محتوایی برقرار شود.
بی حاشیه در مجموع تلاش میکند میان طنز، سرگرمی، تبلیغ دین و موضوعات اجتماعی ارتباط برقرار کند. ارزش این برنامه در آن است که نمیخواهد برای انتقال مفاهیم دینی، تنها به شیوههای رسمی و مستقیم تکیه کند. سازندگان برنامه تلاش کردهاند از ظرفیت طنز برای ایجاد ارتباط با مخاطب استفاده کنند و موضوعاتی را که ممکن است در شکلهای معمول، جدی، سنگین یا دور از تجربه روزمره به نظر برسند، در موقعیتهایی سادهتر و قابلفهمتر مطرح کنند. در این برنامه، خنده نقطه پایان نیست، بلکه راهی برای همراهکردن مخاطب با موضوع است. بیننده ابتدا با یک شوخی یا روایت طنز جذب میشود، سپس به گفتوگو گوش میدهد و در خلال آن با یک نکته دینی، تربیتی یا اجتماعی مواجه میشود. به همین دلیل، «بی حاشیه» را میتوان نمونهای از تلاش برای ارائه محتوای دینی در قالبی متفاوت دانست؛ قالبی که بر صمیمیت، گفتوگو، طنز سالم و استفاده از زبان روزمره استوار است.
ویژگی دیگر این برنامه آن است که طنز را در چهارچوبی مشخص دنبال میکند. خنداندن مخاطب در «بی حاشیه» به هر قیمتی دنبال نمیشود و شوخیها قرار نیست با توهین، تحقیر، تمسخر یا آسیبزدن به افراد و گروهها شکل بگیرند. روحانیون برنامه میدانند که برای خنداندن مردم باید حد و مرزهایی را رعایت کنند و همین موضوع باعث میشود طنز آنها از چارچوب دینی و اسلامی خارج نشود. آنها تلاش میکنند بهگونهای صحبت کنند که مخاطب احساس نکند برای خندیدن باید شاهد بیاحترامی به فرد یا گروهی باشد. حتی اگر مخاطبی در ابتدا با حضور روحانیون در یک برنامه طنز ارتباط برقرار نکند، نوع بیان، حاضرجوابی و شروع جذاب صحبتهای آنها میتواند او را با برنامه همراه کند. در اینجا طنز به ابزاری برای نزدیکشدن تبدیل میشود؛ نزدیکشدن مخاطب به روحانی، نزدیکشدن موضوعات دینی به زندگی روزمره و نزدیکشدن پیامهای تربیتی به تجربههای واقعی مردم.
از این منظر، «بی حاشیه» برنامهای است که تلاش دارد هم مخاطب را سرگرم کند و هم او را با موضوعاتی آشنا کند که در زندگی اجتماعی و خانوادگیاش اهمیت دارند. استفاده از کمدینها، استندآپکمدی، گفتوگو با روحانیون، حضور مجری و بازیگران و میانبرنامههای طنزآمیز محسن قرائتی، مجموعهای از عناصر مختلف را در کنار هم قرار داده است. این عناصر، اگرچه هر کدام کارکرد جداگانهای دارند، در نهایت به یک هدف مشترک میرسند و آن ایجاد ارتباط میان طنز و محتوای دینی و اجتماعی است. برنامه «بی حاشیه» میکوشد نشان دهد که انتقال مفاهیم دینی و تربیتی لزوماً نباید با لحنی رسمی، سنگین و دور از فضای زندگی مردم انجام شود و میتوان این مفاهیم را با رعایت چارچوبهای اخلاقی و اسلامی، در قالب شوخی، گفتوگو و روایتهای روزمره مطرح کرد. نتیجه این رویکرد، برنامهای است که هم خنده سالم از مخاطب میگیرد، هم او را با موضوع همراه میکند و هم در خلال همان خنده، نکتهای دینی، اخلاقی یا اجتماعی را به او منتقل میسازد.
نویسنده: امیر گودرزی / گروه رسانه
