جهان، نگران امنیت غذایی
تجربههای گذشته نشان داده فاصله میان گرم شدن آبهای اقیانوس آرام تا افزایش قیمت نان، برنج، گوشت و روغن در بازارهای جهان، بسیار کوتاهتر از آن چیزی است که تصور میشود. اکنون بسیاری از نهادهای بینالمللی هشدار میدهند که اقتصاد جهانی باید خود را برای یکی از مهمترین آزمونهای امنیت غذایی سالهای اخیر آماده کند.
در نگاه نخست، افزایش دمای آبهای اقیانوس آرام هزاران کیلومتر دورتر از مزارع گندم آسیا، مزارع ذرت آمریکا یا شالیزارهای جنوبشرق آسیا، شاید موضوعی صرفا علمی و مرتبط با هواشناسان به نظر برسد، اما واقعیت این است که طی دهههای گذشته، بارها ثابت شده تغییرات اقلیمی میتوانند مسیر اقتصاد جهانی را نیز تغییر دهند. امروز دیگر النینو فقط یک اصطلاح تخصصی در گزارشهای اقلیمی نیست، بلکه به متغیری اثرگذار بر بازارهای جهانی غذا، سیاستهای تجاری کشورها و حتی امنیت غذایی میلیاردها نفر تبدیل شده است.
در ماههای اخیر، با افزایش دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام، بار دیگر نشانههای شکلگیری النینو تقویت شده است. تازهترین ارزیابیهای مراکز بینالمللی اقلیم نیز نشان میدهد احتمال تداوم این شرایط در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ بسیار بالاست؛ موضوعی که از هماکنون دولتها، بازارهای کالایی و شرکتهای بزرگ فعال در تجارت محصولات کشاورزی را به تکاپو انداخته است. علت این حساسیت نیز روشن است؛ هربار که النینو قدرت گرفته، نقشه تولید غذا در جهان دستخوش تغییر شده است.
النینو در سادهترین تعریف، به گرم شدن غیرعادی آبهای استوایی اقیانوس آرام گفته میشود؛ رخدادی که تعادل جریانهای جوی را برهم میزند و الگوی بارش و دما را در بسیاری از نقاط جهان تغییر میدهد. نتیجه این تغییرات، برای برخی کشورها بارندگیهای شدید، سیلاب و طوفان و برای برخی دیگر خشکسالیهای طولانی، کاهش منابع آب و افت تولید محصولات کشاورزی است. همین تفاوت در رفتار اقلیم باعث شده هیچ کشوری نتواند خود را کاملا از آثار این پدیده مصون بداند.
از شوک اقلیمی تا شوک اقتصادی
برخلاف تصور عمومی، هزینه واقعی النینو فقط در خسارتهای ناشی از سیل یا خشکسالی خلاصه نمیشود. اقتصاددانان معتقدند مهمترین پیامد این پدیده زمانی آشکار میشود که تولید غذا کاهش پیدا میکند و زنجیرهای از واکنشهای اقتصادی آغاز میشود؛ زنجیرهای که از مزرعه آغاز شده و تا سفره خانوارها ادامه مییابد. وقتی برداشت گندم، ذرت یا برنج در کشورهای تولیدکننده کاهش پیدا میکند، کارخانههای صنایع غذایی با کمبود مواد اولیه روبهرو میشوند. کاهش تولید ذرت و سویا نیز مستقیما هزینه خوراک دام را افزایش میدهد و این موضوع بهسرعت در قیمت گوشت، مرغ، تخممرغ و لبنیات نمایان میشود. همزمان صنایع روغن نباتی، تولیدکنندگان شکر و حتی کارخانههای تولید نوشیدنی نیز تحت تأثیر کاهش عرضه مواد اولیه قرار میگیرند؛ به همین دلیل است که کارشناسان، النینو را صرفا یک بحران کشاورزی نمیدانند، بلکه آن را عاملی برای ایجاد موجهای جدید تورم غذایی در جهان توصیف میکنند.
نگاهی به تجربههای تاریخی نیز این ارزیابی را تایید میکند. النینوی ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۳ یکی از مخربترین رویدادهای ثبتشده بود که علاوه بر خشکسالی گسترده در استرالیا و اندونزی، سیلابهای کمسابقهای را در بخشهایی از قاره آمریکا رقم زد. حدود یک دهه و نیم بعد نیز النینوی ۱۹۹۷ تا ۱۹۹۸ بار دیگر اقتصاد جهانی را با خسارتهای سنگین مواجه کرد. پژوهشهای اقتصادی منتشرشده در سالهای اخیر نشان میدهد آثار این دو رویداد، تنها به همان سالها محدود نماند و کاهش رشد اقتصادی، افت بهرهوری و افزایش هزینههای تولید تا سالها پس از پایان النینو نیز ادامه یافت. همین تجربهها باعث شده که بازارهای جهانی اکنون نسبت به هر نشانهای از بازگشت این پدیده، واکنشی سریع نشان دهند.
اما تفاوت النینوی ۲۰۲۶ با دورههای گذشته در این است که اقتصاد جهان هنوز به طور کامل از شوکهای چند سال اخیر فاصله نگرفته است. زنجیرههای تامین جهانی همچنان با نااطمینانی روبهرو هستند، هزینه حملونقل دریایی نسبت به سالهای پیش از همهگیری کرونا در سطوح بالاتری قرار دارد، بسیاری از کشورها با تورم مواد غذایی دستوپنجه نرم میکنند و تنشهای ژئوپلیتیکی نیز تجارت برخی کالاهای اساسی را با ریسک بیشتری مواجه کرده است. در چنین شرایطی، وقوع یک شوک اقلیمی میتواند آثار گستردهتری نسبت به گذشته بر بازارهای جهانی بر جای بگذارد.
آسیا؛ جایی که نبض بازار غذا میتپد
بیشترین نگرانی کارشناسان به قاره آسیا بازمیگردد؛ منطقهای که بخش بزرگی از غذای جهان را تولید میکند و در عینحال، بیشترین جمعیت جهان را در خود جای داده است. النینو معمولا با کاهش بارندگی در بخشهایی از جنوبشرق آسیا، استرالیا و گاهی هند همراه میشود؛ کشورهایی که سهم قابلتوجهی در تولید برنج، نیشکر، روغن پالم، ذرت و دانههای روغنی دارند. به همین دلیل، دولتهای این کشورها از ماهها قبل برنامههای مدیریت منابع آب، تغییر زمان کشت و افزایش ذخایر محصولات اساسی را آغاز کردهاند. کشاورزان نیز تلاش میکنند با انتخاب ارقام مقاومتر به خشکی، تغییر الگوی کشت یا جلو انداختن زمان کاشت، بخشی از ریسک ناشی از کاهش بارندگی را مدیریت کنند. با این حال، تجربه نشان داده که حتی بهترین برنامههای سازگاری نیز نمیتوانند آثار یک النینوی قدرتمند را به طور کامل خنثی کنند.
یکی از ویژگیهای بازارهای کالایی آن است که همیشه منتظر وقوع بحران نمیمانند؛ بلکه به پیشبینی آن واکنش نشان میدهند. به همین دلیل، انتشار گزارشهای اقلیمی درباره احتمال وقوع یک النینوی قدرتمند، معمولا پیش از آنکه برداشت محصولات کاهش یابد، خود را در معاملات بورسهای کالایی نشان میدهد. معاملهگران با پیشبینی افت تولید، قراردادهای خرید را افزایش میدهند و همین رفتار، زمینه رشد قیمتها را فراهم میکند.
این موضوع تنها به غلات محدود نیست. النینو میتواند همزمان چند بازار را تحت تأثیر قرار دهد. کاهش بارندگی در هند و تایلند، دو تولیدکننده بزرگ شکر، میتواند عرضه جهانی این محصول را محدود کند. در اندونزی و مالزی، افت بارندگی احتمال کاهش تولید روغن پالم را افزایش میدهد؛ محصولی که سهم مهمی در بازار روغنهای خوراکی جهان دارد. از سوی دیگر، برزیل و ویتنام که از بزرگترین تولیدکنندگان قهوه هستند در دورههای النینو با تغییرات شدید دمایی و بارشی مواجه میشوند؛ موضوعی که میتواند بازار جهانی قهوه را نیز با نوسان روبهرو کند.
در بازار غلات نیز شرایط تفاوت چندانی ندارد. اگرچه تولیدکنندگان بزرگی مانند آمریکا، کانادا، روسیه و کشورهای حوزه دریای سیاه بخشی از کمبود عرضه را جبران میکنند، اما کاهش همزمان تولید در چند منطقه مهم کشاورزی جهان میتواند تعادل بازار را برهم بزند؛ به همین دلیل، سازمانهای بینالمللی از هم اکنون بر لزوم حفظ جریان آزاد تجارت محصولات غذایی و پرهیز از اعمال محدودیتهای صادراتی تاکید میکنند؛ زیرا تجربه سالهای گذشته نشان داده که ممنوعیت صادرات، اغلب بیش از کمبود واقعی محصول، موجب جهش قیمتها میشود.
نگرانی دیگر این است که النینو تنها بر مزارع اثر نمیگذارد، بلکه مسیر انتقال کالا را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در دوره پیشین این پدیده، کاهش بارندگی در آمریکای مرکزی موجب افت سطح آب کانال پاناما شد؛ رخدادی که تعداد عبور کشتیها را محدود کرد و هزینه حملونقل دریایی را افزایش داد. هرچند شرایط کانال پاناما در سال ۲۰۲۶ نسبت به اوج بحران بهبود یافته، اما کارشناسان هشدار میدهند که تداوم گرمایش اقیانوس آرام میتواند دوباره فشار بر این مسیر راهبردی را افزایش دهد. از سوی دیگر، حملات آمریکا و رژیمصهیونیستی به ایران و همچنین تنشهای ژئوپلیتیکی در تنگه هرمز هزینه تجارت جهانی غذا را نسبت به سالهای گذشته بالاتر نگه داشته است. در واقع آمریکا با جنگی که علیه کشورمان به راه انداخت باعث افزایش قیمت کود کشاورزی در جهان شد و بسیاری از کارشناسان معتقدند افزایش هزینه تولید این محصولات باعث گرانی و دسترسی ناپایدار میشود؛ بنابراین اگر شوک اقلیمی و اختلال در حملونقل همزمان شود، اثر آن بر قیمت نهایی مواد غذایی دوچندان خواهد بود.
امنیت غذایی؛ مفهومی فراتر از تولید
تا چند سال پیش، امنیت غذایی بیشتر با میزان تولید محصولات کشاورزی سنجیده میشد، اما امروز نگاه کارشناسان تغییر کرده است. امنیت غذایی زمانی تحقق پیدا میکند که غذا به اندازه کافی، با قیمت مناسب و به شکلی پایدار در دسترس مردم باشد. از این منظر حتی اگر جهان با کمبود شدید تولید روبهرو نشود، افزایش هزینه حملونقل، رشد قیمت نهادهها، اختلال در تجارت یا سیاستهای محدودکننده صادرات میتواند دسترسی میلیونها نفر به غذای کافی را دشوار کند.
همین نگرانی سبب شده که سازمانهای بینالمللی، ازجمله فائو و برنامه جهانی غذا، در گزارشهای اخیر خود بر تقویت تابآوری نظامهای غذایی تاکید کنند. افزایش ذخایر راهبردی غلات، توسعه سامانههای هشدار سریع اقلیمی، سرمایهگذاری در بذرهای مقاوم به خشکی، بهبود بهرهوری آب و تنوعبخشی به مبادی واردات، ازجمله راهکارهایی است که برای کاهش آسیبپذیری کشورها در برابر شوکهای اقلیمی پیشنهاد میشود.
در واقع، النینو یک هشدار جدی برای نظام کشاورزی جهان است؛ هشداری که نشان میدهد وابستگی تولید غذا به شرایط آبوهوایی همچنان بسیار بالاست. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، وقوع رخدادهای مختلف را افزایش داده، دیگر نمیتوان امنیت غذایی را صرفا با افزایش سطح زیر کشت یا رشد تولید تضمین کرد. آنچه اهمیت بیشتری یافته، توان کشورها در مدیریت ریسک و حفظ پایداری زنجیره تامین است.
