دو روی یک سکه؛ چرا چاقی و لاغری کودکان نشانه یک بحران است؟
ایده روز: همزمانی دو معضل چاقی و لاغری کودکان در مناطف مختلف ایران، هشداری جدی برای بروز یک بحران در نسل آینده است؛ نسلی که نمی‌توان از پس حفظ سلامت آنها، به سادگی و بدون تفاوت، عبور کرد.
سیری شکمی، گرسنگی سلولی
تا سال‌های گذشته، سوتغذیه کودکان و نوجوانان در برخی مناطق محروم کشور، اصلی‌ترین دغدغه سلامت و تغذیه بود؛ در سال‌های اخیر هم به دلیل تغییر سبک زندگی و کاهش فعالیت و خانه‌نشینی کودکان در دوران‌های مختلف از جمله همه‌گیری کروان و آلودگی هوا و …، آنچه بیش از هروقت دیگری به چشم می‌آمد، اضافه وزن و چاقی مفرط این قشر از جامعه بود. اما حالا و در تازه‌ترین اتفاق و به گفته دکتر احمد اسماعیل‌زاده، مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با پدیده بار دوگانه سوتغذیه مواجه شده‌ایم؛ پدیده‌ای که به ویژگی غالب کشورهای در حال توسعه از جمله ایران تبدیل شده است. اینطور که دکتر اسماعیل‌زاده به جام‌جم می‌گوید:« ما در مرحله گذار تغذیه‌ای قرار داریم که طبیعتا متاثر از مولفه‌های اقتصادی نیز هست. در چنین شرایطی، وقتی تورم مواد غذایی بالا می‌رود، خانوارها به ناچار، به سمت مصرف اقلام کالری و ارزان گرایش پیدا می‌کنند. اینجا است که مفهوم تفاوت میان سیری شکمی و سیری سلولی، معنا پیدا می‌کند. یعنی معده پر است و دریافت انرژی بالاست، اما سلول‌ها تشنه ویتامین‌ها، مواد معدنی، پروتئین هستند.» موضوعی که البته از نظر او، محدود منحصر به کشور ما نیست و برخی دیگر از کشورهای در حال توسعه دیگر از جمله برزیل و مکزیک و … هم درگیر چنین پدیده‌ای هستند.
اما با این وجود، مسائل اقتصادی، همه آن چیزی نیست که چنین پدیده‌ای را رقم می‌زند و بخش زیادی از چرایی وقوع این اتفاق، با فرهنگ جامعه هم ارتباط مستقیمی دارد:« مثلا کودک به جای مصرف یک واحد میوه با حدود ۶۰ کالری انرژی و سرشار از فیبر و ریزمغذی، یک کیک یا بیسکویت صنعتی با کالری بالاتر مصرف می‌کند؛ این همان ضعف فرهنگی است که برخی از خانواده‌ها در سبد غذایی‌شان به آن کم توجهی می‌کنند.» این را مدیر کل بهبود تغذیه وزارت بهداشت می‌گوید و معتقد است که گسترش چنین فرهنگ اشتباهی، باعث می‌شود کودکان، انرژی اضافه دریافت کند اما نیاز حیاتی بدنش به مواد مغذی بی‌پاسخ بماند. حاصل این فرایند، پدیدار شدن کودکانی چاق اما به شدت دچار سوتغذیه پنهان است؛ کودکانی که همزمان از کم‌خونی فقر آهن و کمبود شدید ویتامین D رنج می‌برند.
چاقی کلان‌شهر، لاغری مناطق محروم
اما شکاف جغرافیایی سلامت در کشور، حالا خود را روی ترازو نشان داده است؛ آن جایی که کودکان کلان‌شهرها در محاصره فست‌فود، پرخوری و کم‌تحرکی چاق می‌شوند و کودکان مناطق محروم و حاشیه‌ای، دسترسی به ابتدایی‌ترین ریزمغذی‌ها ندارند و درگیر لاغری مفرط هستند. شاید برای همین است که مدیرکل دفتر بهبود تغذیه، معتقد است که سیاست‌گذاری‌های متمرکز و واحد برای تغذیه کل کشور، نتیجه‌بخش نیست و نخواهد بود. او به جام‌جم می‌گوید:« در برخی استان‌ها از جمله مناطق حاشیه‌ای و محروم، شاخص لاغری و کمبود حاد مواد مغذی دست بالا را دارد و در برخی دیگر از کلان‌شهرها، اضافه‌وزن و چاقی مفرط، مسئله اصلی است. موضوعی که تصمیم‌گیری مرکزی را بریا حل این بحران دشوار می‌کند. به همین دلیل رویکرد وزارت بهداشت، واگذاری اختیارات به دانشگاه‌های علوم پزشکی و مدیران استانی است تا متناسب با زیست‌بوم منطقه تصمیم بگیرند.» اسماعیل‌زاده با ذکر نمونه‌های عینی ادامه می‌دهد:« به عنوان مثال، برنامه‌های مقابله با چاقی و اضافه‌وزن با جدیت در استان‌های شمالی و مناطقی مانند تهران و اردبیل و … پیگیری می‌شود، چرا که آنجا اضافه وزن کودکان هشداردهنده است. در مقابل، در استان‌هایی نظیر سیستان و بلوچستان یا هرمزگان، اضافه‌وزن اولویت بحرانی نیست؛ آنجا کمبود روی، فقر آهن، لاغری مفرط و کوتاه‌قدی مسئله اصلی است و برنامه‌های ما بر مکمل‌یاری گسترده و بسته‌های حمایتی متمرکز می‌شود.» از نظر اسماعیل‌زاده، تصمیم‌گیری غیرمتمرکز استانی، سرعت مداخله و اثربخشی را در حل این بحران، دوچندان می‌کند.
نسلی که در معرض خطر است
آنچه روشن به نظر می‌رسد این است که تداوم این وضعیت و افراط و تفریط در دو حالت چاقی و لاغری ناشی از مسائل اقتصادی، شعف فرهنگی و سبک زندگی مدرنیته، هزینه‌های سهمگینی برای آینده سرمایه انسانی کشور که همان کودکان و نوجوانان امروز هستند، به دنبال دارد. موضوعی که دکتر اسماعیل‌زاده هم آن را تایید و اضافه می‌کند:« چه کمبود ریزمغذی‌ها و لاغری و چه اضافه‌وزن و دریافت کالری مازاد، هر دو به یک اندازه تهدیدکننده سلامت نسل فردا هستند. اگر کمبود مواد مغذی در سنین رشد مهار نشود، با پدیده‌هایی مثل کوتاه‌قدی، اختلال در تمرکز و یادگیری، افت بهره‌وری و نهایتا از دست رفتن پویایی نیروی کار آینده روبه‌رو خواهیم شد؛ کودکانی که در آینده نزدیک به سرعت مستعد پوکی استخوان و بیماری‌های ناشی از ضعف ایمنی می‌شوند.» از طرف دیگر، کودک یا نوجوانی که امروز با چاقی بی‌کیفیت رشد می‌کند، با درصد احتمال بسیار بالایی به یک بزرگسال چاق تبدیل خواهد شد:« این یعنی سونامی خاموش بیماری‌های مزمن مانند دیابت نوع دو، فشار خون، بیماری‌های قلبی عروقی و کبد چرب و …! در واقع کرختی و بی‌حالی امروز آنها در مدرسه، به ناکارآمدی فردی و تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی در فردا تبدیل می‌شود. » شاید بهتر است همین امروز باور غلط سنتی که کودک تپل یعنی سالم یا لاغر بودن یعنی سوتغذیه، در فرهنگ عمومی اصلاح شود.
طرح‌های وزارت بهداشت برای اصلاح کمبودهای غذایی
اما با لحاظ کردن این دو واقعیت متضاد، وزارت بهداشت طرح‌های حمایتی و مداخلات تغذیه‌ای ویژه‌ای را متناسب با نیاز هر منطقه در سراسر کشور اجرایی کرده است. به گفته مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، وضعیت کودکان زیر ۵ سال از طریق شبکه بهورزان و پایگاه‌های بهداشت در سراسر کشور پایش رشد می‌شوند و اطلاعات و کد ملی کودکان دچار اختلال رشد یا سوتغذیه به وزارت رفاه اعلام می‌شود. برای دهک‌های اول تا پنجم درآمدی، مبالغ مشخصی ماهانه در قالب یارانه تغذیه واریز می‌شود تا برای خرید ۱۱ قلم کالای اساسی ضروری رشد کودک اختصاص یابد. اسماعیل‌زاده اضافه می‌کند:« برای دهک‌های ششم و هفتم نیز این اعتبار با رقم حمایتی لحاظ شده است. پایش مجدد رشد این کودکان نیز مرتبا توسط بهورزان بررسی می‌شود تا اثربخشی یارانه سنجیده شود. خوب است بدانید که از نظر ما، کودکی که در دهک‌های بالای درآمدی دچار اختلال رشد یا سوتغذیه است، این اتفاق نه به دلایل اقتصادی بلکه این اتفاق ناشی از عادات غلط و ضعف فرهنگی است. بنابراین در چنین شرایطی، سیستم بهداشت مناطق، به خانواده‌ها فراخوان می‌دهد تا از طریق مشاوره‌های تخصصی، آموزش اصلاح الگوی تغذیه و سواد سلامت، عادات غذایی کودک اصلاح شود. »
در این میان، توزیع تغذیه رایگان در مدارس کشور هم ابلاغ شده است. در اغلب استان‌ها توزیع شیر رایگان ۲ تا ۳ بار در هفته دنبال می‌شود. احمد اسماعیل‌زاده اینطور توضیح می‌دهدکه این اتفاق در مناطقی که زیرساخت یا حمل‌ونقل توزیع شیر پاستوریزه با چالش همراه است، اقلام مغذی جایگزین نظیر خرما، نان‌های مغزدار و دانه‌های روغنی و آجیل توزیع می‌شود تا علاوه بر تامین نیاز بدن دانش‌آموز، فرهنگ‌سازی مصرف شیر هم نهادینه شود: «طرح مکمل‌یاری با قرص آهن و ویتامین D، به‌ویژه در مدارس مناطق حاشیه‌ای، کم‌برخوردار هم حال اجرا است و وزارت بهداشت در تلاش است تا متناسب با کمبودهای موجود، اقلام مکمل ضروری دیگری را نیز به این چرخه اضافه کند.
