راهکار کاهش مصرف بنزین
پرسش اصلی اینجاست: اگر در دهههای گذشته، توسعه سیانجی (CNG) با جدیت و جامعیت بیشتری پیگیری میشد، آیا امروز شاهد التهابات در جایگاههای سوخت و دغدغههای مربوط به واردات بنزین بودیم؟
سبد سوخت خودروهای سبک در ایران با عارضهای به نام تکمحصولیبودن مواجه است. زمانی که بیش از ۹۰ درصد ناوگان حملونقل تنها با بنزین کار میکند، هرگونه نوسان در تولید پالایشگاهی یا افزایش بیرویه مصرف، مستقیما به مشکل تبدیل میشود. بنزین بهدلیل ماهیت استراتژیک، همواره در معرض فشارهای تورمی و سیاسی قرار دارد، در حالی که تنوعبخشی به سبد سوخت میتوانست این فشار را تعدیل کند.
فرصتی که نیمهکاره رها شد
صنعت سیانجی در ایران بهعنوان یک مزیت نسبی، بهدلیل برخورداری کشور از دومین ذخایر گازی جهان، باید ستون فقرات حملونقل عمومی و شخصی میشد. آمارها نشان میدهد اگر در سالهای گذشته، زیرساخت جایگاهها و بهویژه تولید خودروهای دوگانهسوز پایه، با شتاب مناسب پیش میرفت، امروز بخش قابل توجهی از بار تقاضای بنزین به شبکه گاز طبیعی منتقل شده بود. توسعه سیانجی نهتنها یک انتخاب اقتصادی، بلکه یک ضرورت زیستمحیطی است. با این حال، غفلت از نوسازی مخازن، کندی در توسعه جایگاههای جدید و بیتوجهی به مشوقهای تولید خودروهای پایه گازسوز، باعث شد تا این فرصت طلایی بهجای آنکه «اهرم تعادلبخش» ناترازی باشد، به یک پتانسیل خفته تبدیل شود. ظرفیت اسمی سیانجی در کشور حدود ۳۵ میلیون متر مکعب و ظرفیت منصوبه نیز ۲۴ میلیون متر مکعب است. در حالی که میزان مصرف بنزین در کشور ۱۳۳ میلیون لیتر در روز است، اکنون میزان مصرف سیانجی در کشور به بالغ بر ۱۶ میلیون متر مکعب رسیده.
ظرفیت مغفول
در کنار سیانجی، الپیجی (LPG) نیز بهعنوان یکی دیگر از سوختهای پاک و پرانرژی، در نظام مدیریت مصرف ما جایگاه درخوری نیافته است. در حالی که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، الپیجی نقش مکمل مؤثری در سوخترسانی ایفا میکند، در ایران بهدلیل فقدان استانداردهای ایمنی و چارچوب قانونی مشخص برای عرضه در جایگاهها، این سوخت عمدتا راهی بازارهای صادراتی شده یا در بخشهای غیربهینه سوخته میشود. استانداردسازی استفاده از الپیجی در خودروها میتواند فشار بر شبکه بنزین را تا حد محسوسی کاهش دهد.
راه خروج از ناترازی
تنوعبخشی به این معنا نیست که همه سوختها به یک اندازه مصرف شوند، بلکه باید ترکیبی متناسب با نیاز هر بخش طراحی ‘vnn. برای مثال، در حملونقل سبک میتوان سهم برق، گاز طبیعی یا سوختهای کمکربن را افزایش داد؛ در تولید برق میتوان از ترکیب گاز، تجدیدپذیرها و ذخیرهسازها استفاده کرد؛ و در بخشهای صنعتی خاص، سوخت جایگزین باید براساس دما، فناوری و هزینه انتخاب شود. تنوع زمانی مؤثر است که امکان جایگزینی در عمل وجود داشته باشد، نه فقط روی کاغذ. بههمیندلیل، سیاستگذاری باید بر پایه کاربرد نهایی، زیرساخت موجود و هزینه انتقال به سوخت جدید تنظیم شود.
راهکار دوم، ایجاد ذخایر راهبردی و ظرفیت انعطاف در زنجیره تامین است. ذخیرهسازی مناسب میتواند زمان لازم برای واکنش در برابر اختلال را افزایش دهد و از شوکهای ناگهانی جلوگیری کند. البته ذخایر باید براساس تحلیل ریسک تعیین شوند، نه بهصورت نمادین یا مقطعی. علاوه بر ذخیره، داشتن چند تامینکننده، چند مسیر حملونقل، و چند قرارداد پشتیبان، ریسک توقف کامل را کاهش میدهد. هرچه زنجیره تامین متنوعتر باشد، احتمال اینکه یک رخداد خاص کل سیستم را از کار بیندازد کمتر میشود. دولت اقدامات گوناگونی برای توسعه سبد سوخت کشور انجام داده است. از جمله این اقدامات پرداخت مطالبه صنعت سیانجی به میزان ۴۴ میلیون دلار و تمهید لازم به منظور پرداخت ۲ همت تا اواسط تابستان جاری بوده است. همچنین افزایش ۴۶ درصد تولید خودرو دوگانه سوز، تبدیل رایگان خودروهای شخصی و تعویض مخازن فرسوده و فراخوان عمومی طرح انجام شده است. در یک سال گذشته نیز ۲۰ جایگاه جدید نیز راهاندازی شده است. همچنین با سکوهای اینترنتی مسافر توافق اولیهای صورت گرفت که ۵۰۰۰ خودروی پرتردد در کشور بهصورت رایگان به منبع سوخت مایع مجهز شوند. از سوی دیگر ۴۰۰۰ جایگاه عرضه سوخت مایع آماده و در دسترس قرار گرفت. ناترازی بنزین تنها با مدیریت تقاضا یا افزایش قیمت حلشدنی نیست؛ راهکار پایدار در «تنوعبخشی ساختاری» است. برای برونرفت از این وضعیت، بازگشت به استراتژی توسعه سبد سوخت اقدامات ویژهای باید انجام شود. ابتدا سرمایهگذاری در جایگاههای سیانجی و تسهیل تولید خودروهای دوگانهسوز با تکنولوژی روز و در مرحله بعدی قانونگذاری شفاف و ایجاد استانداردهای ایمنی برای ورود الپیجی به سبد سوخت خودروها جهت استفاده از ظرفیت مازاد صادراتی باید مد نظر قرار گیرد. همچنین علاوه بر پالایشگاهسازی باید بهسمت مدیریت همزمان عرضه و تقاضا از طریق سبد سوخت متنوع حرکت کرد. اگر توسعه این زیرساختها در اولویت قرار گیرد، دیگر سبد سوخت ایران در برابر کوچکترین تکانههای مصرف آسیبپذیر نخواهد ماند. مدیریت هوشمند انرژی یعنی توزیع ریسک؛ و سیانجی و الپیجی، امنترین ابزارهای این توزیع ریسک برای آینده ایران هستند.
