رکوردشکنی نظام سلامت ایران؛ کاهش ۹۰ درصدی مرگ‌ومیر مادران باردار
در خاطره جمعی ما، سر زا رفتن، فقط یک اصطلاح تلخ پزشکی نبود! شاید چون در دوره‌ای خاص از تاریخ، تبدیل به یک تراژدی تکرارشونده شده بود که نشانه‌هایش حتی در بسیاری از رمان‌ها، فیلم‌ها و تاریخ شفاهی خانواده‌های ایرانی هم وجود داشت. مرگ مادری در آستانه تولد و یا هنگام تولد فرزند، اتفاق تلخی بود که جبرانی برایش وجود نداشت. اما حالا ورق برگشته است؛ آنقدر هم قوی برگشته است که این روزها حتی صحبت کردن از این خطر هم غریب به نظر می‌رسد. شاید چون ایران در سایه توسعه زیرساخت‌های درمانی و رشد چشمگیر متخصصان در حوزه زنان و زایمان، یکی از درخشان‌ترین کارنامه‌های خود را در نظام سلامت ثبت کرده است؛ کاهش نزدیک به ۹۰ درصد از مرگ و میرهای مادران باردار که ما را به یکی از قله‌های اهداف پزشکی سلامت کشور رسانده است!
بر اساس آمارهای رسمی، میزان مرگ‌ومیر مادران باردار، در چهار تا پنج دهه گذشته، بیشتر از ۲۲۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد بود؛ عددی که امروز به حدود ۲۰ مورد در ۱۰۰ هزار تولد رسیده است. این در حالی است که میانگین جهانی این شاخص همچنان روی رقم ۱۹۴ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد ایستاده است.
هنر نظام سلامت ایران
شاید درخشان خواندن چنین موقعیتی، برای بسیاری از آدم‌ها، عجیب به نظر برسد؛ اینکه مگر زنده ماندن مادران باردار هم هنر است؟ اما واقعیت این است که بله هنر است! چرا که همین امروز، سازمان جهانی بهداشت، برای کشورهای دنیا هدف‌گذاری کرده که تا سال ۲۰۳۰ میلادی به آمار ۷۰ مرگ‌ومیر در هر ۱۰۰ هزار تولد برسند و خب ایران، با رقم حدود ۲۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده، بسیار پایین‌تر از هدف ۷۰ موردی است که برای سال ۲۰۳۰ تعیین شده است و این یعنی هنر! موضوعی که دکتر محمد رئیس‌زاده، رئیس‌کل سازمان نظام پزشکی، هم به آن می‌بالد و معتقد است:« اگر جامعه پزشکی بخواهد فقط یک آمار برای افتخار کردن و بالیدن ارائه کند، همان آمار کاهش مرگ‌ومیر مادر باردار در چهار تا پنج دهه گذشته کافی است.»
پشت پرده یک عدد
وقتی این اعداد را واکاوی می‌کنیم، با انبوهی از زحمت، کارهای فنی و تخصصی و توسعه گسترده زیرساخت‌های پزشکی روبه‌رو می‌شویم. در واقع بر کسی پوشیده نیست که در دنیای امروز، دسترسی به زایمان ایمن، یکی از کلیدی‌ترین شاخص‌های توسعه‌یافتگی در جوامع مدرن است؛ شاخصی که نشان می‌دهد برای لحظه حساس تولد، چه میزان از نیروی ماهر، تجهیزات و بستر درمانی آماده خدمت‌رسانی است.
اما عبور از سال‌هایی که مرگ مادران باردار، عدد قابل توجهی بود تا امروز که کاهش آن، تبدیل به دستاورد نظام سلامت کشور شده است، بک شبه حاصل نشده است؛ بلکه حاصل شبکه‌سازی منسجم در نظام سلامت در اقصی نقاط کشور است. چنانکه در سال ۱۳۶۰، کل تعداد پزشکان متخصص زنان در تمام رشته‌های بالینی کشور تنها حدود ۷۷۰ نفر بود. در آن زمان جمعیت کشور بسیار کمتر بود، اما امروز با وجود رشد دو و نیم برابری جمعیت، تعداد بانوان متخصص، فوق‌تخصص و فلوشیپ با یک جهش خیره‌کننده، بیشتر از ۴۰ برابر شده است. آنقدر که این روزها، بیشتر از ۶۰۰۰ جراح و متخصص زنان و زایمان متبحر در کشور فعالیت می‌کنند و نزدیک به 30 هزار متخصص، فوق‌تخصص و فلوشیپ در رشته‌های مختلف پزشکی در کشور فعال‌اند؛ متخصصانی که خودشان دلیل روشنی برای این موفقیت هستند.
تفاوت را احساس می‌کنیم
اما توسعه زیرساخت‌های درمانی، چطور توانست سلامت مادران باردار را ارتقا بدهد؟ سوالی که دکتر فرناز مشیری، جراح و متخصص زنان و زایمان در گفت و گو به جام جم به آن پاسخ می‌دهد:« در سال‌ها و دهه‌های گذشته، میزان مرگ‌ومیر مادران بسیار بالا بود؛ به‌ویژه در شهرستان‌ها که به دلیل کمبود امکانات، بیماران ناچار بودند برای خدمات درمانی به شهرهای دیگر اعزام شوند. در واقع اگر یک مادر باردار در شهری کوچک یا منطقه‌ای محروم، دچار عارضه‌ای مثل فشارخون شدید بارداری، جدا شدن جفت، یا خونریزی و … می‌شد، سیستم درمانی محلی، ابزار و تخصص کافی برای کنترل این عارضه را نداشت.» اما دکتر مشیری از تغییرات اساسی این روند در سال‌های اخیر می‌گوید و معتقد است که امروز با ایجاد سیستم ارجاع الکترونیک، مسیر درمان بهبود پیدا کرده است:« در واقع خانه‌های بهداشت، مراکز جامع سلامت و بیمارستان‌های محلی به هم متصل‌اند و به محض اینکه کوچک‌ترین علامت هشدار در مادری دیده شود، بیمار تحت بررسی و پایش دقیق قرار می‌گیرد.» به گفته این متخصص زنان و زایمان، فاکتورهای کلیدی تهدیدکننده سلامت مادران مانند فشار خون بالا، عوارض ناخواسته بیهوشی پس از زایمان و خونریزی‌های شدید که پیش از این، مسبب از دست رفتن جان مادران باردار می‌شد، امروز با دقت و سرعت بالاتری مدیریت می‌شوند:« البته که دنیا همچنان با پدیده‌هایی مثل آمبولی مایع آمنیوتیک درگیر است. در گذشته گاهی خونریزی‌های پس از زایمان دست‌کم گرفته می‌شد و عدم انقباض رحمی جان مادر را به خطر می‌انداخت؛ اما امروز تیم پزشکی برای نجات جان مادر، در صورت لزوم تصمیمات قاطع و به‌موقعی می‌گیرد تا جان مادر حفظ شود.» همه عوامل و روش‌هایی که باعث این کاهش آمار مرگ و میر شده‌اند.
آگاهی؛ برگ برنده نجات
اما واقعیت این است که علاوه بر توسعه زیرساخت‌ها و بهبود وضعیت خدمات پزشکی، نقش پررنگ آگاهی‌بخشی عمومی و فراگیری خدمات در نقاط مختلف کشور هم تحولی چشمگیر در حفاظت از جان مادران ایجاد کرده است. موضوعی که دکتر مشیری، جراح و متخصص زنان و زایمان هم به آن اشاره می‌کند و از تازه‌ترین تجربه‌های زیسته‌اش روایت می‌کند:« در سال‌های اخیر، ما با مادرانی مواجه هستیم که اگر عارضه‌ای مثل فشار خون یا بیماری‌های زمینه‌ای داشته باشد، بی‌تفاوت از کنار آن نمی‌گذرد و تحت نظارت دقیق پزشکی قرار می‌گیرد. مادرانی که چکاپ‌های دوره‌ای نظام‌مند شده و با فاصله‌های کوتاه‌تر را با جدیت پیگیری می‌کنند. البته که در این میان، از همراهی آگاهانه همسران و خانواده‌ها هم نباید به سادگی بگذریم؛ موضوعی که در کنار هوشیاری کادر درمان، زنجیره‌ای مطمئن ساخته که بیمار را بلافاصله برای پایش‌های دقیق، به بیمارستان هدایت می‌کند.» نوعی هوشیاری جمعی تازه که فاصله میان بیماری تا سلامت را به حداقل رسانده است.