دوئل نافرجام مرزی با ایران
روزنامه وال‌استریت‌ژورنال در گزارشی از فشار آمریکا برای محدود کردن مسیر‌های تجاری زمینی ایران نوشت و به بسته‌شدن گذرگاه‌هایی در پاکستان و عراق اشاره کرد. این روزنامه افزود: پاکستان در ادامه تشدید فشار‌های اقتصادی آمریکا علیه ایران، طی روز‌های گذشته از عبور کامیون‌ها از گذرگاه‌های مرزی گبد ـ ریمدان و تفتان جلوگیری کرده است.
نقش ایران در سبد وارداتی همسایگان
آمار‌های گمرکی نشان می‌دهد تجارت با کشور‌های همسایه جایگاهی مهم در تجارت خارجی ایران دارد؛ به‌طوری که ۷۰ درصد تجارت کشورمان با همسایگان است. ارزش تجارت غیرنفتی ایران با ۱۵ کشور همسایه در سال ۱۴۰۳ به ۷۴ میلیارد و ۳۱۷ میلیون دلار رسید. از این رقم، ۳۶ میلیارد و ۱۲ میلیون دلار سهم صادرات ایران و ۳۸ میلیارد و ۳۰۵ میلیون دلار سهم واردات بود. براساس آخرین آمار اعلام شده، در هفت ماه نخست سال گذشته نیز تجارت غیرنفتی ایران با ۱۵ کشور همسایه به حدود ۳۸ میلیارد و ۱۵۴ میلیون دلار رسید. ارزش تجارت غیرنفتی ایران در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۰۹ میلیارد و ۶۷۳ میلیون دلار بود؛ رقمی که از صادرات ۵۱ میلیارد و ۶۵۷ میلیون دلاری و واردات ۵۸ میلیارد و ۱۶ میلیون دلاری تشکیل می‌شد. همچنین براساس اعلام فرود عسگری، رئیس‌کل گمرک ایران از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا ۲۵ مرداد، صادرات غیرنفتی کشور به ۱۵ میلیارد دلار و واردات به ۱۷ میلیارد دلار رسید. در چنین شرایطی، محدودیت در گذرگاه‌های مرزی می‌تواند فشار مضاعفی بر تجارت وارد کند؛ به‌ویژه آن‌که بخش مهمی از مبادلات با همسایگان از مسیر‌های زمینی انجام می‌شود و جایگزینی فوری یک گذرگاه، همیشه بدون هزینه و تأخیر امکان‌پذیر نیست.
ریمدان بسته شد؛ قیمت گاز جهش کرد
پاکستان ۲۵ مهرماه، تجارت از دو گذرگاه رسمی گبد ــ ریمدان و تفتان در مرز با ایران را متوقف کرد. مقام‌های ایالت بلوچستان پاکستان، امنیت مرزی و مقابله با قاچاق را از دلایل این تصمیم اعلام کردند. هم‌زمان، صد‌ها کامیون حامل گاز مایع، برنج، میوه و دیگر کالا‌های اساسی در دو سوی مرز متوقف شدند.
اما پیامد این تصمیم خیلی زود در بازار انرژی پاکستان نمایان شد. پاکستان روزانه حدود ۷۰۰۰ تن گاز مایع نفتی (LPG) از ایران وارد می‌کند و بیش از ۴۰۰۰ تن آن از مسیر گبد ـ ریمدان می‌گذرد. طبق گزارش رویترز در یکم آبان‌ماه بسته شدن دو گذرگاه مرزی میان ایران و پاکستان، واردات گاز مایع (LPG)به پاکستان را مختل کرده و به کمبود عرضه و افزایش قیمت‌ها در این کشور انجامیده است. با توقف واردات، قیمت سیلندر ۱۲ کیلوگرمی گاز در بلوچستان از حدود ۴۵۰۰ روپیه پاکستان به ۷۰۰۰ روپیه رسید که افزایشی نزدیک به ۵۶ درصدی داشت. در برخی مناطق دیگر نیز قیمت‌ها بالاتر رفت و مصرف‌کنندگان از افزایش هزینه تهیه سوخت خبر دادند. تجار همان زمان هشدار داده‌اند که در صورت ادامه اختلال در عرضه، قیمت‌ها ممکن است باز هم افزایش یابد. عرفان خوکار، رئیس انجمن گاز مایع پاکستان نیز نسبت به تشدید کمبود عرضه و افزایش قیمت‌ها هشدار داد و گفت: قیمت یک کپسول ۱۲ کیلوگرمی در بلوچستان حدود ۷۰۰۰ روپیه، در لاهور ۷۵۰۰ روپیه و در اسکاردو ۸۲۰۰ روپیه است. افزایش قیمت گاز مایع بر بهای سایر کالا‌ها نیز تأثیر گذاشته است. رویترز همچنین نوشت: بیش از ۱۰۰۰ کانتینر پاکستانی حامل محصولاتی مانند سیب‌زمینی، موز و برنج که مقصدشان ایران بود، متوقف شدند. افزایش قیمت گاز برای پاکستانی‌ها هزینه تصمیمی را نشان داد که براساس فشار آمریکا به مردم این کشور وارد شد؛ زیرا توقف مسیر تأمین گاز مایع، نه‌فقط تجارت دوجانبه بلکه دسترسی خانوار‌ها و کسب‌وکار‌های پاکستانی به سوخت را نیز تحت تأثیر قرار داد. در آستانه فصل سرما، فعالان بازار این کشور هشدار دادند که تداوم اختلال می‌تواند کمبود و افزایش بیشتر قیمت‌ها را به دنبال داشته باشد.
گذرگاه گبد ـ ریمدان در نهایت پس از حدود یک هفته، در سوم آبان ۱۴۰۵ بازگشایی شد و عبور بخشی از کامیون‌های حامل کالا‌های اساسی و تانکر‌های گاز مایع ازسر گرفته شد. این تجربه نشان داد که توقف تجارت مرزی می‌تواند در زمانی کوتاه به افزایش قیمت کالا‌های ضروری در کشور تصمیم‌گیرنده منجر شود. رضا امیری‌مقدم، سفیر ایران در پاکستان نیز اعلام کرد که در سمت ایران محدودیتی برای صادرات کالا، ازجمله گاز مایع، وجود نداشته و تغییرات در اجرای رویه فرم الکترونیکی واردات پاکستان، روند ارسال و ترخیص محموله‌ها را مختل کرده است.
محاصره اقتصادی عراق با بستن مرز با ایران
پس از ماجرای پاکستان، تعطیلی گذرگاه الشیب عراق (مرز مقابل چذابه ایران) نیز بار دیگر نگرانی‌ها درباره پیامد‌های محدودیت تجارت با ایران با همسایه غربی را افزایش داد. دولت عراق از ۲۸ مهر ۱۴۰۵ این گذرگاه را بست و دلایل امنیتی و بررسی سازوکار‌های مرزی را به‌عنوان علت مطرح کرد. این تصمیم در استان میسان، که بخشی از فعالیت‌های اقتصادی و ارتباطات تجاری آن به گذرگاه الشیب وابسته است، با اعتراض و مخالفت برخی مسئولان محلی و مردم روبه‌رو شد. پارلمان عراق نیز کمیته‌ای برای بررسی علت تعطیلی گذرگاه تشکیل داد. نمایندگان استان میسان خواستار بازگشایی سریع مرز شدند و هشدار دادند که ادامه محدودیت بر اقتصاد استان میسان و معیشت مردم و شرایط اقتصادی منطقه اثر منفی می‌گذارد.
برخی مقام‌های محلی نیز از افزایش اعتراض‌ها و احتمال گسترش اقدامات اعتراضی در صورت تداوم تعطیلی خبر دادند. گذرگاه الشیب همچنان بسته است. این محدودیت در شرایطی ادامه دارد که سایر گذرگاه‌های تجاری ایران و عراق فعال بوده و مبادلات دو کشور از مسیر‌های دیگر انجام می‌شود. بسته ماندن این گذرگاه، علاوه بر ایجاد محدودیت برای کامیون‌های تجاری و خودرو‌های مسافری، اعتراض‌هایی را در مناطق عراقی در پی داشته است. علی فالح‌الزیدی، نخست‌وزیر عراق نیز بسته شدن مرز را «محاصره اقتصادی عراق» عنوان کرد. او روز جمعه هفته گذشته در اظهاراتی درباره روابط اقتصادی عراق و ایران، گفت: «بستن مرز‌ها به سود هیچ‌یک از دو کشور نیست و چنین اقدامی به معنای محاصره اقتصادی خود عراق خواهد بود.»
این درحالی است که عراق بعد از چین، دومین مقصد صادراتی کالا‌های ایرانی در سال ۲۰۲۵ بوده است. سبد صادراتی ایران به عراق متنوع و از محصولات انرژی و پتروشیمی تا کالا‌های مصرفی و مصالح ساختمانی را دربر می‌گیرد.
بستن مرز به سود هیچ‌یک از دو طرف نیست
پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران نیز درباره وضعیت تجارت مرزی ایران و پاکستان، گفت: این مشکلات برطرف شده و در حال حاضر صادرات و واردات از طریق مرز ریمدان بدون مانع انجام می‌شود. او درباره مرز‌های ایران و عراق نیز بیان کرد: جز گذرگاه مرزی الشیب، سایر مرز‌های ایران و عراق باز هستند و تردد در آنها بدون مشکل ادامه دارد.
همچنین جهانبخش سنجابی‌شیرازی، دبیر اتاق مشترک ایران و عراق با اشاره به انسداد مرز چذابه از سوی دولت عراق طی روز‌های گذشته، گفت: در حال حاضر نزدیک به ۱۸ گذرگاه مرزی میان ایران و عراق وجود دارد که هفت مورد از آنها مرز رسمی و سایر گذرگاه‌ها در دسته مرز‌های غیررسمی و نیمه‌رسمی قرار می‌گیرند. در ۱۵ گذرگاه از این تعداد، فعالیت تجاری در سطح قابل‌قبولی جریان دارد.
وی با بیان این‌که دولت عراق به‌صورت یک‌جانبه اقدام به انسداد مرز چذابه کرده، افزود: مشاور نخست‌وزیر عراق دلایلی را برای این اقدام اعلام کرد که سفارت ایران در بغداد آنها را نپذیرفت. سفارت ایران همچنین در بیانیه‌ای خواستار موضعگیری مقام‌های عراقی برای اصلاح موارد مطرح‌شده در آن مصاحبه شد.
سنجابی‌شیرازی ادامه داد: به نظر می‌رسد مقام‌های عراقی تحت فشار وزارت خزانه‌داری آمریکا و دولت این کشور برای کاهش سطح مناسبات با ایران قرار دارند؛ با این‌حال تبدیل این فشار‌ها به اقدامات عملی در حوزه تجارت، با محدودیت‌هایی ناشی از واقعیت‌های میدانی روبه‌روست. دبیر اتاق مشترک ایران و عراق تاکید کرد: اگر عراق بخواهد محدودیت‌هایی با هدف کاهش ورود کالا‌های ایرانی اعمال کند، این اقدام بیش از آن‌که به تجارت ایران لطمه بزند، مردم عراق را تحت فشار قرار خواهد داد و به نوعی تنبیه مردم عراق است. اتفاقی که پس از بسته شدن بعضی مرز‌ها برای برخی کالا‌ها در بازار پاکستان رخ داد، ممکن است در بازار عراق نیز تکرار شود. بر همین اساس به نظر می‌رسد مقام‌های عراقی به نقطه‌ای بهینه برای حفظ منافع مردم و منافع ملی کشورشان در برابر فشار‌های بیرونی دست پیدا کنند.
او گفت: صادرات ایران به عراق در سال ۱۴۰۳ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت و مجموع مبادلات دو کشور به حدود ۱۲ میلیارد دلار رسید. به گفته وی، با وجود کاهش صادرات ایران به عراق در شرایط ویژه منطقه، سهم ایران از بازار تأمین کالا در این کشور از حدود ۱۳ درصد به نزدیک ۱۴ درصد افزایش یافته است.
تجربه اخیر پاکستان و عراق نشان داد که مرز‌های تجاری صرفا خطوطی روی نقشه نیستند؛ این گذرگاه‌ها بخشی از زنجیره تأمین انرژی، کالا‌های اساسی، مواد اولیه و درآمد کسب‌وکار‌های دو سوی مرز به‌شمار می‌روند. در حالی‌که درخواست ملت‌های همسایه، رشد روزافزون تجارت و روابط اقتصادی با ایران است، اما برخی دولت‌ها به‌دلیل وابستگی به آمریکا در زمین واشنگتن بازی می‌کنند که اقدام سیاسی آنها به ضرر مردم این کشور‌ها منجر می‌شود که نمونه آن را در پاکستان و عراق مشاهده کردیم، زیرا تجارت یک مسیر دو‌طرفه است که اگر یک مسیر آن بسته شود، برای مسیر مقابل نیز هزینه زیادی ایجاد خواهد کرد.
